Uchylenie alimentów a samodzielne utrzymanie dziecka

Syn właśnie ukończył 18 rok życia. Córka podjęła studia zaoczne. Czy rodzic nie ma już zatem obowiązku udzielania pomocy w utrzymaniu dziecka? Czy może starać się o uchylenie alimentów? Wiele zależy od okoliczności sprawy. Pojedynczo przytoczone przesłanki z pewnością nie wystarczą.

Uchylenie alimentów na dziecko

Zgodnie z artykułem 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka niebędącego w stanie utrzymać się samodzielnie. Wyjątkowo dochody z majątku potomstwa wystarczające na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania mogą zwolnić z wyżej wymienionego obowiązku.

Samodzielne utrzymanie wiąże się z usprawiedliwionymi i aktualnymi potrzebami uprawnionego. Nie uwzględnia się więc w świadczeniach alimentacyjnych przyszłych nakładów. Rzeczone potrzeby mają podłoże zarówno materialne jak i niematerialne, czyli zapewniające godziwą egzystencję [1] . Obowiązek może być realizowany poprzez świadczenia pieniężne, w naturze (na przykład dostarczanie żywności) lub przez osobiste starania rodzica (na przykład służenie włączenie dziecka do wspólnoty domowej przy jednoczesnym roztoczenie nad nim opieki) [2] .

Brak przesłanek uchylenia alimentów

Należy pamiętać, iż ustawodawca posłużył się w przytoczonym przepisie określeniem utrzymać się samodzielnie. Wcale nie oznacza to zatem osiągnięcia przez dziecko określonego wieku bądź podjęcia formy studiów intuicyjnie sugerującej brak obowiązku alimentacyjnego wobec niego.

Nie jest wobec wyżej przytoczonego istotne ukończenie przez dziecko osiemnastego roku życia. Ta przesłanka nie wiąże się z możliwością jego samodzielnego utrzymania. Zwłaszcza jeśli jest ono na etapie nauki. Podjęcia przez dziecko studiów zaocznych nie stanowi podstawy niedostarczania mu środków utrzymania. Szczególnie dotyczy to przypadków braku wykształcenia umożliwiającego znalezienie pracy. Przykład ma odniesienie również do rozpoczęcia przez dziecko studiów bezpośrednio po ukończeniu szkoły średniej zawodowej.

Inaczej trzeba rozpatrywać przypadki podjęcia studiów w wieku wykraczającym poza tradycyjny wiek młodzieży szkół wyższych. Tym bardziej gdy dziecko ma wyuczony zawód. Wówczas nie może ono ubiegać się o świadczenia ze strony rodziców [3] .

Kryterium także niebranym pod uwagę w przypadku regulowania obowiązku alimentacyjnego jest pochodzenie dziecka ze związku małżeńskiego czy pozamałżeńskiego. Nie liczy się również przysługiwanie władzy rodzicielskiej. Nie ma znaczenia dostarczanie środków utrzymania przez osoby trzecie [4] .

Paragraf drugi danego artykułu wskazuje natomiast jako uprawnionego do świadczeń alimentacyjnych  znajdującego się w niedostatku. Zgodnie z Wyrokiem SN z 25.11.2021 r., II USKP 89/21, OSNP 2022, nr 12, poz. 121: „ Niedostatek występuje wtedy, gdy uprawniony nie może w pełni własnymi siłami, z własnych środków, zaspokoić swych usprawiedliwionych potrzeb. Potrzeby te to potrzeby tak materialne jak i niematerialne, przy czym potrzeby każdego człowieka kształtują się inaczej. ”. W praktyce jest to zjawisko, w którym dziecko do tej pory utrzymywało się samodzielnie. Popadło jednak w niedostatek. W danej sytuacji nadal może ono żądać alimentacji ze strony rodzica.

Pozew o uchylenie alimentów na dziecko

Należy złożyć pozew o zniesienie alimentów wobec dziecka będącego w stanie samodzielnie się utrzymać. Uwzględnia się również niedokładanie starań prowadzących do usamodzielnienia. Szczególny przypadek stanowi sytuacja, w której dostarczanie środków utrzymania wiązałoby się z nadmiernym dla rodzica uszczerbkiem.

Brak starań o samodzielne utrzymanie dziecka

Najoczywistszym przykładem niedokładania starań w dążeniu do samodzielnego utrzymania jest nieszukanie przez dziecko pracy zarobkowej pomimo niestudiowania oraz braku innych działań związanych z rozwojem zawodowym usprawiedliwiających niepodjęcie zatrudnienia.

Często przytaczanym argumentem jest także zaniedbywanie nauki – jej negatywne wyniki albo brak rzeczywistej chęci do zdobycia wykształcenia. Z danym terminem można powiązać nade wszystko konieczność zbyt częstego powtarzania semestrów na studiach lub rozpoczynania rokrocznie kolejnych kierunków. Jest to przy czym jedna z wielu okoliczności mogących wskazywać na niewypełnianie obowiązków studenckich.

Nie powinno się brać pod uwagę warunkowego zaliczenia przedmiotu przez studenta. Nie pociąga to za sobą dużych wydatków ani „rozciągnięcia” okresu nauki. Należy również przyjąć, że nawet najlepszym studentem zdarza się nie zdać egzaminu. Podobnie powinno się postrzegać porażkę w konkursie świadectw maturalnych na studia. Argument ten dotyczy szczególnie ucznia mającego zamiar poprawić swoje wyniki.

Uszczerbek dla rodzica a uchylenie alimentów

Regulowanie świadczeń alimentacyjnych nie może wiązać się z nadmiernym uszczerbkiem dla rodzica. Należy przez ten termin rozumieć stan, w którym nie jest on w stanie zaspokoić własnych uzasadnionych potrzeb. Trzeba jednak pamiętać, iż jego możliwości zarobkowe i majątkowe nie są wyznaczane w oparciu o faktyczne zarobki, lecz możliwości zarobkowe . Znajdywanie się zobowiązanego w ciężkiej sytuacji materialnej nie zwalnia go to od powinności dostarczanie dziecku środków utrzymania [5] . Powinno się zatem postrzegać nadmierny uszczerbek jako sytuację wyjątkową zwalniającą rodzica z obowiązku realizacji obowiązku alimentacyjnego.

opracował: apl. adw. Wilhelm Tkocz z: Kancelaria Adwokacka Ewa Koper

[1] D. Wybrańczyk [w:] Sytuacja prawna małoletniego dziecka rozwodzących się rodziców. WKP, Warszawa 2022.

[2] J. M. Łukasiewicz [w:]: Zarząd majątkiem dziecka sprawowany przez rodziców. WKP, Warszawa 2024.

[3] A. Kawałko, H. Witczak [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany. Red. M. Fras, M. Habdas, LEX/el. 2023, art. 133.

[4] tamże, art. 133.

[5] Wyrok SN z 30.06.2021 r., I NSNc 79/20, LEX nr 3194273.