Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku – na czym polegają te instytucje i czym różnią się w praktyce?

Język prawniczy bywa wymagający nie tylko przez swoją techniczną złożoność, ale również przez to, że posługuje się pojęciami, które dla osoby spoza środowiska prawnego mogą brzmieć podobnie, choć w rzeczywistości oznaczają zupełnie inne instytucje. Taki problem pojawia się również w zakresie prawa spadkowego, gdzie określenia „zrzeczenie się dziedziczenia” i „odrzucenie spadku” bywają mylone – mimo że dotyczą odmiennych sytuacji, wymagają innych czynności i wywołują różne skutki prawne. W praktyce właściwe zrozumienie tych rozróżnień ma kluczowe znaczenie dla świadomego podejmowania decyzji dotyczących sukcesji majątkowej.

Odrzucenie spadku – decyzja podejmowana po śmierci spadkodawcy

Odrzucenie spadku to jednostronne oświadczenie spadkobiercy, składane już po śmierci spadkodawcy. Można to zrobić zarówno przed sądem, jak i przed notariuszem, a czas na podjęcie decyzji wynosi sześć miesięcy od momentu, w którym spadkobierca dowiedział się o powołaniu do dziedziczenia. Termin ten nie biegnie z chwilą śmierci spadkodawcy, lecz od chwili uzyskania informacji o swoim statusie.

W składanym oświadczeniu spadkobierca wskazuje, czy przyjmuje spadek wprost, z dobrodziejstwem inwentarza, czy go odrzuca. Odrzucenie oznacza całkowitą rezygnację z majątku i długów po zmarłym. Co istotne, decyzja ta jest nieodwołalna i nie można jej cofnąć po złożeniu. Ustawodawca przewidział w tym zakresie stanowczość decyzji, by zapewnić pewność obrotu prawnego.

Odrzucenie spadku pociąga za sobą konsekwencje nie tylko dla samego spadkobiercy. W jego miejsce wchodzą zstępni, czyli najczęściej dzieci. Jeśli zatem spadkobierca odrzuci spadek, również jego dzieci muszą podjąć decyzję w tej sprawie, w przeciwnym razie dojdzie do niechcianego dziedziczenia. W przypadku małoletnich wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego, co ma na celu ochronę ich interesów.

Zrzeczenie się dziedziczenia – umowa ze spadkodawcą zawierana za jego życia

W odróżnieniu od odrzucenia spadku, zrzeczenie się dziedziczenia wymaga zawarcia umowy pomiędzy spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym. Podpisuje się ją jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy i tylko w formie aktu notarialnego. Bez zachowania tej formy zrzeczenie jest nieważne. W treści umowy spadkobierca oświadcza, że rezygnuje z prawa do dziedziczenia po danej osobie – nie tylko z udziału w spadku, ale również z prawa do zachowku.

Skutki zrzeczenia się dziedziczenia mają charakter znacznie szerszy niż w przypadku odrzucenia spadku, ponieważ obejmują również zstępnych zrzekającego się. Dzieci i dalsi potomkowie nie będą brani pod uwagę przy ustalaniu kręgu spadkobierców, chyba że strony umowy wyraźnie zastrzegły inaczej. Możliwe jest bowiem zawarcie umowy modyfikującej skutki zrzeczenia wobec zstępnych, co stanowi przejaw zasady swobody umów.

Warto zauważyć, że umowę o zrzeczenie się dziedziczenia można – w przeciwieństwie do odrzucenia spadku – uchylić. Wymaga to jednak zawarcia kolejnego aktu notarialnego, w którym strony zgodnie odwołają wcześniejsze oświadczenia.

Podobieństwa pomiędzy obiema instytucjami

Choć zrzeczenie się dziedziczenia i odrzucenie spadku różnią się w wielu aspektach, obie instytucje łączy wspólny cel. Zarówno jedno, jak i drugie prowadzi do tego, że dana osoba nie dziedziczy po spadkodawcy, a więc nie nabywa ani aktywów, ani długów spadkowych. Obie regulacje znajdują swoje podstawy w kodeksie cywilnym i stanowią narzędzia pozwalające świadomie kształtować sytuację majątkową po śmierci bliskiej osoby.

Najważniejsze różnice – kiedy, jak i z jakimi skutkami

Kluczowe różnice pomiędzy obiema instytucjami sprowadzają się do charakteru oświadczenia, czasu jego złożenia oraz skutków prawnych.

Pierwsza różnica dotyczy momentu, w którym czynność jest podejmowana. Odrzucenie spadku następuje po śmierci spadkodawcy, z kolei zrzeczenie się dziedziczenia – wyłącznie za jego życia, w drodze umowy. Druga istotna różnica wynika z formy. Odrzucenie spadku to jednostronne oświadczenie składane przed sądem lub notariuszem, natomiast zrzeczenie wymaga zawarcia umowy pomiędzy obiema stronami i zachowania formy aktu notarialnego. Trzecia różnica odnosi się do skutków wobec zstępnych. W przypadku odrzucenia spadku w miejsce spadkobiercy wchodzą jego dzieci, natomiast przy zrzeczeniu się dziedziczenia co do zasady również zstępni tracą prawo do dziedziczenia.

Warto także zwrócić uwagę na różny stopień trwałości tych czynności. Odrzucenie spadku jest nieodwołalne, natomiast zrzeczenie można cofnąć – oczywiście tylko wtedy, gdy obie strony ponownie zawrą stosowną umowę w formie aktu notarialnego.

Radca prawny Elżbieta Walczak

tel. +48 576 777 064

e-mail: kancelaria@walczaklegal.com